Irani përballet me protestat më të mëdha që nga viti 1979 dhe bota përgatitet për një ndryshim historik.
Irani është futur në një nga momentet më dramatike që prej revolucionit të vitit 1979. Qindra mijëra njerëz po dalin në rrugë çdo natë, duke sfiduar regjimin e Ayatollah Ali Khameneit dhe duke kërkuar fundin e Republikës Islamike. Protestat nisën nga kriza ekonomike dhe rënia ekstreme e monedhës, por shumë shpejt u shndërruan në një revoltë kundër autoritarizmit, korrupsionit dhe dhunës shtetërore.
Pavarësisht nga përvoja e gjatë e Teheranit në shtypjen e trazirave, kjo valë protestash është më e përhapur se çdo herë tjetër. Demonstratat shtrihen nga Teherani në dhjetëra qytete të tjera dhe përfshijnë një përzierje të gjerë të popullsisë: të rinj urbanë, klasë punëtore, studentë, madje edhe konservatorë të zhgënjyer. Sipas organizatave të të drejtave të njeriut, mbi 500 persona janë vrarë dhe më shumë se 10,000 janë arrestuar, ndërsa qeveria ka mbyllur internetin dhe rrjetet telefonike për të ndalur organizimin.
Shumë analistë e krahasojnë momentin me protestat që rrëzuan Shahun Mohammad Reza Pahlavi në vitin 1979. Edhe djali i tij, Reza Pahlavi, po kërkon një rol në ndryshimet e mundshme dhe i ka bërë thirrje punonjësve të industrisë së naftës të hyjnë në grevë, një faktor që ndihmoi rënien e monarkisë së babait të tij. Megjithatë, zona të rëndësishme si Khuzestani, që furnizojnë shumicën e prodhimit të naftës së Iranit, ende nuk kanë paralizuar aktivitetin.
Një faktor tjetër që e bën situatën të paparashikueshme është roli i jashtëm. Presidenti amerikan Donald Trump, pas kapjes së Nicolás Maduro-s në Venezuelë, ka kërcënuar disa herë se SHBA është gati të godasë Iranin nëse regjimi përdor dhunë ekstreme ndaj protestuesve. Izraeli po koordinon nga afër me vendet evropiane dhe ka marrë pjesë në sulme të mëparshme ndaj objekteve iraniane gjatë vitit. Arabia Saudite dhe shtetet e Gjirit, edhe pse kundërshtare të Iranit, i frikësohen krijimit të një vakuumi të rrezikshëm në rajon që mund të sjellë të njëjtin kaos si në Irak dhe Siri.
Nëse regjimi i Khameneit rrëzohet, pasojat do të jenë të thella. Rusia do të humbiste një nga aleatët e saj më të rëndësishëm dhe ndikimi amerikan dhe izraelit në rajon do të rritej. Tregjet e energjisë do të përballeshin me paqartësi të mëdha, ndërsa çmimet e naftës po rriten tashmë nga frika e ndërprerjeve. Investitorë dhe qeveri të huaja po përgatiten për skenare që variojnë nga një tranzicion i kontrolluar deri te shpërbërja e vendit në zona të fragmentuara.
Megjithatë, ekspertët paralajmërojnë se rrëzimi i regjimit nuk është i sigurt. Garda Revolucionare Islamike mbetet e fortë, e pajisur mirë dhe e vendosur të mbrojë pushtetin. Shumë iranianë, të lodhur nga trazirat e rajoneve fqinje i frikësohen luftës civile dhe mund të pranojnë një kompromis politik në vend të rënies totale.
Ajo që duket gjithnjë e më e mundshme është një transformim. Analistët parashikojnë se Republika Islamike nuk do të mbetet në formën aktuale deri në fund të vitit 2026. Një skenar është ndërrimi brenda elitës, një tjetër është marrja e pushtetit nga Garda Revolucionare, që mund të sjellë më shumë liri sociale, por një politikë të jashtme më agresive. Pak njerëz e besojnë mundësinë e një tranzicioni të butë demokratik.
E ardhmja e Iranit mbetet e paqartë, por një gjë është e sigurt. Çfarëdo që të ndodhë, ndikimi do të shtrihet përtej kufijve të vendit dhe do të ndikojë në ekuilibrat e energjisë, sigurinë globale dhe aleancat ndërkombëtare për vite në vijim.
