Dikur, fëmijët zhyteshin për orë të tëra në libra të gjatë. Sot, shumë prej tyre kalojnë nga një mesazh tek një tjetër, nga një postim tek një video, nga një paragraf tek një “story”. Ky ndryshim nuk është vetëm kulturor, por ka pasoja konkrete në mënyrën si fëmijët kuptojnë, mbajnë mend dhe ndërtojnë mendim kritik.
Të dhënat e viteve të fundit sugjerojnë se leximi digjital, sidomos kur bëhet kryesisht në formën e teksteve të shkurtra online, po e dobëson “leximin e thellë”, atë lloj leximi që të mban të përqendruar, të shtyn të mendosh, dhe të ndihmon të kuptosh tekstin në nivel më të lartë.
Çfarë thonë studimet?
Një meta-analizë e vitit 2023 arriti në përfundimin se leximi në kohë të lirë në format digjital ndihmon në të kuptuar, por shumë më pak sesa leximi në letër. Efekti pozitiv i leximit digjital rezultoi 6–7 herë më i vogël krahasuar me leximin e librave fizikë dhe më i dobët pikërisht tek fëmijët.
Kjo është shqetësuese sepse fëmijëria është periudha ku ndërtohet baza e leximit: fjalori, gramatika, aftësia për të ndjekur një rrëfim të gjatë dhe për të bërë lidhje logjike.
Pse leximi digjital “nuk e ushqen” trurin njësoj?
Problemi nuk është ekrani si objekt. Problemi janë llojet e teksteve që fëmijët konsumojnë më shpesh online.
1) Tekste më të dobëta gjuhësisht
Në rrjete sociale dhe chat-e përdoret gjuhë e thjeshtuar, fjalor i varfër dhe shpesh pa rregulla të qarta. Kur kjo bëhet “normalja”, fëmija ekspozohet më pak ndaj strukturave të pasura gjuhësore.
2) Gjithçka është e shkurtër
Postimet, komentet dhe mesazhet janë të shkurtra. Nuk kërkojnë durim, nuk kërkojnë të mbash mend personazhe, ngjarje, detaje, pra nuk stërvitin aftësinë për të ndjekur një tekst kompleks.
3) Shpërqendrimet janë gjithmonë aty
Gjatë leximit online, një njoftim, një video apo një lojë janë vetëm një klik larg. Studime me subjekt studentët tregojnë se shumica pranojnë që kontrollojnë rrjetet sociale shpesh ndërsa “lexojnë”. Tek fëmijët, ky efekt është edhe më i fortë sepse kontrolli i impulseve është ende në zhvillim.
4) Letra ndihmon kujtesën
Disa studiues argumentojnë se libri fizik ndihmon sepse truri e lidh kujtesën me “vendin” në faqe: sa thellë ishe në libër, ku ishte informacioni, si dukej faqja. Kjo “gjeografi vizuale” mungon kur gjithçka është scrolling.
A do të thotë kjo se duhet t’ua heqim fëmijëve ekranin?
Jo. Edhe studiuesit theksojnë që realiteti është më i nuancuar: formati digjital mund të ketë përfitime në disa raste, p.sh. për fëmijë më të vegjël ose për ata me vështirësi në të nxënë, ku mjetet interaktive mund ta rrisin vëmendjen.
Por ajo që po ndodh sot shpesh është një anomali: fëmijët po konsumojnë shumë “tekst të shpejtë” dhe shumë pak “tekst të thellë”.
Shenjat që fëmija po humb aftësinë e leximit të thellë
- lexon, por nuk mban mend çfarë lexoi pas 10 minutash
- lodhet shpejt nga tekstet e gjata
- kërkon gjithmonë përmbajtje të shkurtra
- ka vështirësi të shpjegojë me fjalët e veta një histori
- shpërqendrohet lehtë gjatë detyrave të leximit
Çfarë mund të bëjnë prindërit ?
1) 15–20 minuta lexim në letër çdo ditë
Jo si dënim. Si rutinë e qetë para gjumit ose pas shkollës.
2) Librat të jenë të dukshëm në shtëpi
Fëmijët lexojnë më shumë kur libri është “aty”, jo i fshehur.
3) E-reader i thjeshtë, jo tablet
Nëse duhet ekran, një pajisje si Kindle (pa rrjete sociale, pa video) është shumë më ndryshe nga telefoni.
4) Rregull: “jo njoftime” gjatë leximit
Edhe të rriturit e kanë të vështirë. Fëmijët edhe më shumë.
5) Flisni për atë që lexoi
2–3 pyetje të thjeshta: “Kush ishte personazhi?”, “Çfarë problemi pati?”, “Si u zgjidh?”. Kjo e forcon të kuptuarit.
Leximi i thellë nuk është thjesht “hobi i bukur”. Është aftësi që ndërton përqendrim, aftësi gjuhësore, kujtesë dhe mendim kritik. Dhe në një botë ku çdo gjë po shkon drejt shpejtësisë, kjo aftësi bëhet edhe më e vlefshme.
