Sa veprime budallaqe duhen për ta quajtur një person budalla?
Ne nuk i quajmë shpesh njerëzit budallenj. Ndryshe nga konceptet e ngjashme si padija apo idiotësia, budallallëku nuk është vërtet një tipar personaliteti. Sigurisht, mund të mendoni se dikush është budalla, por kur e përdorim këtë fjalë, priremi ta kufizojmë atë në momente të caktuara. Ne themi, “Ajo gjë ishte budallallëk për t’u bërë” ose “Po tregohesh budalla.” Budallallëku është një shkëputje momentale. Në fakt, disi në mënyrë ironike, budallallëku shpesh përcaktohet në kontrast me aktivitetet e tjera normale dhe inteligjente. Ne themi “po tregohesh budalla” sepse presim që personi të jetë i arsyeshëm në raste të tjera.
Budallallëku nuk është i lidhur me IQ-në (koeficientin e inteligjencës), siç është padija, apo me aftësinë për të vlerësuar rreziqet, siç është të qenit i pamatur. Budallallëku është një veprim, i përcaktuar nga pasojat e tij. Një profesor fitues i Çmimit Nobel mund të jetë budalla. Një pesëvjeçar mund të jetë budalla. Të gjithë ne mund të jemi budallenj. Por nëse bëni mjaftueshëm budallalliqe në një periudhë shumë të shkurtër kohe, njerëzit mund të fillojnë të pëshpëritin, “Mendoj se ai mund të jetë thjesht budalla.”
Kështu që, ja ku është “ligji i artë i budallallëkut” i Carlo Cipolla-s se si të dalloni dhe të shmangni veprimet e budallallëkut.
Ligji i artë i budallallëkut
Cipolla ishte ekonomist, historian dhe akademik i njohur italian, i cili vdiq në kapërcyell të mijëvjeçarit. Ai e kaloi jetën e tij duke studiuar baticat dhe zbaticat e historisë: ngritjet dhe rëniet, majat heroike dhe përplasjet e tmerrshme. Ai e shikonte historinë në linja të gjera dhe nuanca socio-ekonomike. Ai shqyrtoi individët që arritën të përcaktonin një epokë të caktuar historike. Dhe, pas dekadash studimi, Cipolla shkroi Ligjet Themelore të Budallallëkut Njerëzor.
Cipolla rendit pesë ligje në punimin e tij, por “ligji i artë” qendror dhe i vetëshpallur i budallallëkut është Ligji Numër Tre:
“Një person budalla është një person që i shkakton humbje një personi tjetër ose një grupi njerëzish kur ai ose ajo nuk përfiton gjë, dhe madje mund të pësojë edhe humbje vetë.”
Sipas Cipolla-s, budallallëku përcaktohet plotësisht nga efektet e një veprimi ose vendimi. Kur ai thekson në ligjin e tij të dytë se “probabiliteti që një person të jetë budalla është i pavarur nga çdo karakteristikë tjetër e atij personi,” ai gjithashtu po thotë se budallallëku është i pavarur nga virtytet e tjera intelektuale apo morale. Për shkak të kësaj pavarësie, kushdo mund të bëjë diçka budallaqe. Pothuajse të gjithë do ta bëjnë. Kjo është arsyeja pse, siç thekson ligji i tij i parë, “të gjithë gjithmonë dhe në mënyrë të pashmangshme e nënvlerësojnë numrin e njerëzve budallenj në qarkullim.”
Pesë ligjet themelore të budallallëkut njerëzor
Ligji #1: Gjithmonë dhe në mënyrë të pashmangshme, të gjithë e nënvlerësojnë numrin e individëve budallenj në qarkullim.
Ligji #2: Probabiliteti që një person i caktuar të jetë budalla është i pavarur nga çdo karakteristikë tjetër e atij personi.
Ligji #3: Një person budalla është një person që i shkakton humbje një personi tjetër ose një grupi personash, ndërkohë që vetë nuk nxjerr asnjë përfitim dhe madje mund të pësojë humbje.
Ligji #4: Njerëzit jo-budallenj gjithmonë e nënvlerësojnë fuqinë dëmtuese të individëve budallenj. Në veçanti, njerëzit jo-budallenj vazhdimisht harrojnë se në të gjitha kohërat dhe vendet, dhe në çfarëdo rrethane, të merresh dhe/ose të shoqërohesh me njerëz budallenj del gjithmonë dhe pa përjashtim të jetë një gabim i kushtueshëm.
Ligji #5: Një person budalla është lloji më i rrezikshëm që ekziston. Një person budalla është më i rrezikshëm se një bandit.
Katër fenotipet
Çdo gjë që bëni çon në një nga katër rezultatet: ju jep një përfitim, ju jep një humbje, u jep të tjerëve një përfitim, ose u jep të tjerëve një humbje. Shumica e veprimeve janë të vogla, të thjeshta dhe me interes vetjak. Të bëj një kafe ose të kruaj shpatullën time të majtë më sjell përfitim mua, dhe shumica e njerëzve nuk preken nga kjo. Një ditë e tërë mund të kalojë e përbërë tërësisht nga këto veprime të vogla, me ndikim të ulët që Cipolla i quan, disi në mënyrë mizore, “joefektive.”
Teoria e Cipolla-s mbi budallallëkun ka të bëjë me çdo veprim që përfshin dy nga rezultatet e listuara më sipër. Dhe nëse i ndajmë veprimet tona në një seri të këtyre çifteve, atëherë arrijmë gjithashtu në katër lloje të ndryshme sjelljesh. Këto sjellje përcaktojnë katër fenotipe të ndryshme:
- Inteligjentët. Inteligjenca përcaktohet nga aftësia për të ndihmuar si veten, ashtu edhe të tjerët. Për shembull, ju dhe një mik ndani një ofertë “bli një, merr një falas” në supermarket. Të dy merrni një artikull që ju nevojitet me zbritje.
- Budallenjtë. Siç e kemi parë, budallallëku është t’i shkaktosh humbje vetes dhe të tjerëve. Kur futa ilaç enësh në tharësen e rrobave, rrëmuja ngjitëse, e gjelbër dhe e pandreqshme i përkeqësoi gjërat për të gjithë. “Ky ishte budallallëk, Jonny,” tha gruaja ime, dhe unë pohova me kokë.
- Të pafuqishmit (Naivët). Të pafuqishmit janë ata që ndihmojnë të tjerët por nuk ndihmojnë veten e tyre. Në një ton më pak ekonomik, madje mund ta quanim këtë “vetëflijim“. Kjo mund të jetë e mirë nganjëherë, si për shembull kur zgjohem herët me fëmijët e mi. Por mund të shkojë edhe shumë larg. Siç tha Penny Reid, “Mos i vër flakën vetes duke u përpjekur të mbash të ngrohtë të tjerët.“
- Banditët (Kusarët). Banditët janë ata që ndihmojnë veten e tyre dhe u shkaktojnë humbje të tjerëve. Do të gjeni një bandit duke u futur pa radhë dhe duke e mbajtur pjatën e patatinave vetëm për vete. Sigurisht, do t’i gjeni edhe duke grabitur banka dhe duke vjedhur makina.
Shmangni banditët budallenj
Nënkuptohet vetvetiu që ne duhet t’i shmangim banditët. Dhe, në disa mënyra, kjo është më e lehtë sesa të shmangësh budallallëkun. Të gjithë e dimë se kush janë ngatërrestarët. Fjalët përhapen. Kur digjesh, i qëndron larg zjarrit.
Është më e vështirë të pastrosh veten plotësisht nga budallallëku ose të shmangësh njerëzit budallenj, thjesht sepse, siç nënkupton Ligji i Dytë, rrallëherë ka faktorë të tjerë ngatërrues. Budallallëku sipas Cipolla-s mund të vijë nga çdo burim. Mund të jetë personi i pamatur dhe i pamend që thjesht nuk i mendoi gjërat mirë. Mund të jetë dikush që ka një “pikë të verbër“. Mund të jetë dikush që është i paditur ose i paarsimuar rreth të gjitha fakteve të nevojshme dhe përkatëse. Mund të jetë palaçoja që aksidentalisht futi ilaç enësh në tharësen e rrobave.
Artikulli i përkthyer nga Big Think.
