Një nga deformimet më të mëdha të debatit publik në Shqipëri është prirja për të etiketuar çdo kundërshtim ndaj një projekti të madh ekonomik si kundërshtim ndaj zhvillimit, investimeve apo kapitalizmit. Këto ditë, pas protestave kundër projektit të Zvërnecit, një pjesë e opinionbërësve që lëvizin nga një studio televizive në tjetrën kanë nxituar të shpallin protestuesit si “armiq të kapitalizmit”, “romantikë ambientalistë” apo njerëz që duan ta mbajnë Shqipërinë në vendnumëro.
Por ky është një keqkuptim i qëllimshëm ose një injorancë e thellë mbi vetë parimet e ekonomisë së tregut.
Të jesh kundër një projekti specifik nuk do të thotë të jesh kundër investimeve. Të kërkosh mbrojtjen e natyrës nuk do të thotë të jesh kundër zhvillimit. Të kërkosh transparencë, konkurrencë të ndershme dhe zbatim të ligjit nuk do të thotë të jesh anti-kapitalist.
Përkundrazi.
Kapitalizmi i vërtetë nuk është aleancë mes pushtetit politik dhe një grupi të privilegjuar biznesesh. Kapitalizmi i vërtetë është treg i lirë, konkurrencë e hapur, respekt për pronën, sundim i ligjit dhe barazi para rregullave.
Adam Smith, i konsideruar babai i ekonomisë moderne, paralajmëronte se biznesmenët, kur bashkohen me pushtetin politik, priren të kërkojnë privilegje dhe monopole në vend të konkurrencës. Tek “Pasuria e Kombeve”, Smith shkruante se njerëzit e të njëjtit profesion rrallë mblidhen bashkë pa përfunduar në një komplot kundër publikut ose në ndonjë mënyrë për të rritur çmimet dhe për të kufizuar konkurrencën.
Pra, vetë Adam Smith, emri që shumë e përmendin pa e lexuar, nuk ishte mbrojtës i oligarkisë. Ai ishte kritik i privilegjeve që pushteti u jep të fortëve ekonomikë.
Në të njëjtën traditë, ekonomistët e Shkollës Austriake, Ludwig von Mises dhe Friedrich Hayek, argumentonin se tregu funksionon vetëm kur rregullat janë të njëjta për të gjithë dhe kur shteti nuk zgjedh fituesit paraprakisht. Hayek e konsideronte si rrezik të madh për lirinë ekonomike momentin kur biznesi i madh fillon të mbështetet tek favorizimet politike në vend të konkurrencës së lirë.
Një investim që lind nga transparenca, konkurrenca dhe respekti për ligjin është zhvillim.
Një investim që mbështetet në mungesë informacioni, në procedura të paqarta ose në trajtim preferencial nuk është triumf i kapitalizmit, por simptomë e kapjes së tregut.
Dallimi është thelbësor.
Në një shoqëri të lirë, qytetarët nuk kanë detyrimin të duartrokasin çdo projekt që paraqitet si zhvillim. Përkundrazi, ata kanë detyrimin demokratik të pyesin: A është respektuar ligji? A janë bërë transparente procedurat? A janë dëgjuar komunitetet lokale? A është mbrojtur interesi publik? A janë vlerësuar siç duhet kostot mjedisore?
Këto nuk janë pyetje anti-kapitaliste.
Këto janë pyetje qytetare.
Edhe filozofia konservatore evropiane ka mbrojtur prej kohësh idenë se natyra, trashëgimia kulturore dhe peizazhi nuk janë mallra të zakonshme tregu. Edmund Burke argumentonte se shoqëria nuk është vetëm një marrëveshje mes të gjallëve, por edhe një kontratë me brezat që kanë qenë dhe ata që do të vijnë. Kjo do të thotë se zhvillimi nuk mund të matet vetëm me betonin e hedhur apo me milionat e investuara, por edhe me atë që u lëmë brezave pas nesh.
Zvërneci nuk është një sipërfaqe bosh në hartë. Ai është pjesë e një ekosistemi, e një historie dhe e një identiteti që nuk mund të zëvendësohet pasi të jetë shkatërruar.
Prandaj debati nuk është “zhvillim apo natyrë”.
Debati është: çfarë lloj zhvillimi duam?
Një zhvillim që bashkëjeton me natyrën, që respekton ligjin dhe që fiton besimin e publikut? Apo një zhvillim që kërkon heshtje, nënshtrim dhe etiketimin si “armiq të progresit” të kujtdo që ngre pyetje?
Ata që sot akuzojnë protestuesit si kundërshtarë të kapitalizmit do të bënin mirë të riktheheshin te librat e Adam Smith-it, Hayek-ut dhe Mises-it përpara se të flasin në emër të tregut të lirë.
Sepse tregu i lirë nuk është pushteti i pak njerëzve mbi të gjithë të tjerët.
Kapitalizmi nuk është oligarki.
Zhvillimi nuk është privilegj.
Dhe demokracia nuk është detyrimi për të heshtur.
Nëse protestuesit kërkojnë transparencë, konkurrencë të ndershme, respekt për ligjin, mbrojtje të pasurisë natyrore dhe llogaridhënie publike, atëherë ata nuk po protestojnë kundër kapitalizmit.
Ata po mbrojnë pikërisht kushtet pa të cilat kapitalizmi i vërtetë nuk mund të ekzistojë.
